«Комо» қандай қилиб 10 йилдан кам вақт ичида 1 миллион евролик клубдан 1 миллиард евролик лойиҳага айланди?
«Комо» қандай қилиб 10 йилдан кам вақт ичида 1 миллион евролик клубдан 1 миллиард евролик лойиҳага айланди?
Кичик италян клуби қандай қилиб қуйи дивизиондан Чемпионлар лигасигача етиб келди? Сеск Фабрегас бошчилигидаги «Комо»нинг муваффақият сири нимада?
«Комо» сўнгги йилларда Италия футболидаги энг қизиқарли лойиҳалардан бирига айланди. Бир неча йил аввал клубнинг қиймати 1 миллион еврога ҳам етмаган бўлса, бугун у Чемпионлар лигасида иштирок этмоқда ва келажакда 1 миллиард евролик клубга айланишни мақсад қилган.
«Комо» ўзининг ижтимоий тармоқлардаги саҳифасида «Энг гўзал манзилда энг чиройли футбол» шиоридан фойдаланади. Бу, бир қарашда, катта даъводек туюлиши мумкин. Бироқ клуб жойлашган ҳудуд ва жамоанинг сўнгги йиллардаги футболи бу шиорни оқлаётгандек.
«Комо» стадиони — 13 минг томошабинга мўлжалланган «Жузеппе Синигаля» аренаси — замонавийлик бўйича Италиядаги энг яхши стадионлардан эмас. Қарийб 100 йиллик стадион ҳали ҳам ўз ёшини кўрсатиб туради. Аммо унинг жойлашуви мутлақо ноёб.
Арена машҳур Комо кўли қирғоғида жойлашган. Бу ҳудуд нафақат Италиянинг, балки бутун дунёнинг энг машҳур сайёҳлик масканларидан бири ҳисобланади.
Энди эса айнан шу кичик шаҳарча жамоаси Европанинг энг нуфузли турнири — Чемпионлар лигасида ўз дебютини нишонламоқда.
Ҳаммаси 2019 йилда бошланди
Комо тарихидаги катта бурилиш 2019 йилда юз берди. Ўша пайтда Индонезиянинг «Джарум Груп» компанияси клубни сотиб олди.
Қизиғи шундаки, клуб дастлаб инвесторларнинг асосий мақсади бўлмаган. Комо аслида футбол ҳақидаги ҳужжатли фильм лойиҳаси учун локация излаш жараёнида эътиборга тушган.
«Джарум Груп» вакили Мирван Суварсо ва унинг ҳамкасблари Италияда футболга оид ҳужжатли фильм суратга олишни режалаштирган эди. Милан атрофидаги ҳудудларни ўрганиш давомида улар Комога дуч келишди.
Ўша пайтда «Комо» эндигина Серия «C1» даражасига қайтган, клуб инфратузилмаси эса жуда оғир аҳволда эди.
Жамоанинг стадиони таъмирталаб, машғулот базаси доимий эмас, академия эса клубдан ташқарида бошқариларди. Бундан ташқари, Комо тарихида икки марта банкротлик ҳолати кузатилган, ўйинларга ўртача 800 нафарга яқин мухлис ташриф буюрарди.
Аммо янги эгалар айнан мана шу муаммоларнинг ортида катта имкониятни кўришди.
Денис Уайзнинг роли
Пул муаммо эмасди. «Джарум Груп» эгаларидан Буди ва Бамбанг Хартоно ака-укалари дунёнинг энг бадавлат инсонлари қаторига киради.
Асосий масала эса мавжуд маблағни қандай тўғри сарфлаш эди.
Шу сабабли клуб раҳбарияти футбол бошқарувида катта тажрибага эга бўлган собиқ Англия ва «Челси» ярим ҳимоячиси Денис Уайзга мурожаат қилди.
Уайз дастлаб маслаҳатчи сифатида ишлади, кейинчалик эса клуб бош директори ва президенти лавозимларида фаолият юритди.
Унинг вазифаси жуда оддий, аммо мураккаб эди: «Комо»ни нолдан қуриш.
«Клубнинг ўз машғулот базаси ҳам йўқ эди. Улар йилма-йил ижарага олинадиган майдондан фойдаланишарди. Мухлислар сони атиги 800 атрофида эди»,- дея кейинчалик Уайз ўша даврни эслаган.
У клуб академиясини қайта ташкил этди, инфратузилмани яхшилади, мухлислар билан алоқаларни кучайтирди ва трансферларда катта маблағ сарфламасдан самарали ишлашга ҳаракат қилди.
Бир вақтнинг ўзида «Комо»да 14 нафаргача ижарага олинган футболчи бўлган.
Аммо бу вақтинчалик босқич эди. Клуб аста-секин ўсишни бошлади.
Сеск Фабрегаснинг келиши
2021 йилга келиб «Комо» яна Серия «Б»га қайтди. Бу клуб учун катта қадам эди.
Орадан бир йил ўтиб эса лойиҳа янада катта эътиборга тушди.
2022 йил ёзида жаҳон чемпиони Сеск Фабрегас «Комо»га футболчи сифатида қўшилди. Бундан ташқари, испаниялик собиқ футболчи клуб акциядорларидан бирига ҳам айланди.
Фабрегаснинг «Комо»ни танлашида Денис Уайз муҳим рол ўйнади.
«Мен пул ҳақида ўйламадим. Мени ҳаяжонлантирадиган лойиҳага қўшилишни истадим. Бу клубнинг келажаги борлигига ишонаман»,- деган эди Фабрегас.
Уайз, Суварсо ва Фабрегаснинг мақсади бир хил эди: «Комо»ни имкон қадар юқорига олиб чиқиш.
2024 йилда бу режа амалга ошди. «Комо» 20 йилдан ортиқ вақт ичида илк бор Серия «А»га қайтди.
Фабрегас — клубнинг асосий фигураси
Фабрегас дастлаб мураббийлар штабида ёрдамчи сифатида кўрсатилган бўлса-да, амалда жамоанинг футбол фалсафасини шакллантиришда асосий ролни бажара бошлади.
2024 йил ёзида Денис Уайз клубни тарк этганида, у «Комо»нинг эндиликда Фабрегас йўналишидан боришини айтди.
Фабрегас ва Суварсо эса ҳамон бир хил қарашларга эга эди.
«Бизнинг қарашларимиз ва мақсадимиз бир хил — имкон қадар юқорига кўтарилиш. Ҳозир биз ҳали ҳам кичик клубмиз, аммо келажак учун жуда катта амбицияларимиз бор», деган Фабрегас.
Клуб раҳбариятининг Фабрегасга берган асосий топшириғи ҳам аниқ эди: ҳужумкор ва томошабоп футбол ўйнаш.
Бу ерда мақсад фақат ғалаба қозониш эмасди. Комо футбол орқали ўз брендини ҳам ривожлантирмоқчи эди.
«Пул сарфлаб, қиймат яратиш»
«Комо» Серия «А»га чиқиши билан трансфер бозорида фаол ҳаракат қила бошлади.
Клубнинг харажатлари даромадидан сезиларли даражада юқори бўлди. Серия «Б»даги сўнгги мавсумда «Комо»нинг операцион харажатлари 52 миллион еврони ташкил этган бўлса, операцион даромад атиги 10 миллион евро атрофида эди.
Серия «А»га чиққач эса трансфер харажатлари янада ошди.
Бир мавсумда клубнинг соф трансфер баланси минус 93 миллион евродан ошди. Кейинги мавсумда эса бу кўрсаткич қарийб минус 109 миллион еврога етди.
Стратегия оддий эди: бугун катта маблағ сарфлаш, эртага клуб қийматини ошириш.
Бу стратегия ҳозирча ўзини оқламоқда.
Фабрегас бошчилигидаги «Комо» Серия «А»нинг илк мавсумидаёқ кутилмаган натижа қайд этди ва чемпионатни тўртинчи ўринда якунлади.
Бу натижа клуб раҳбариятининг ўзини ҳам ҳайратда қолдирди.
Футболдан ташқаридаги катта бизнес
«Комо» лойиҳасининг энг муҳим жиҳати шундаки, клуб ўзини фақат футбол жамоаси сифатида кўрмаяпти.
Улар Комо кўлининг дунёдаги нуфузидан фойдаланишга ҳаракат қилмоқда.
«Футбол Бенчмарк» вакили Антонио Ди Чанни таъкидлаганидек, клуб сўнгги уч мавсумда қарийб 200 миллион евро зарар кўрган бўлса-да, бу даврда у Серия «А»га чиқди ва Чемпионлар лигасига йўлланма олди.
Стадион ҳам босқичма-босқич янгиланмоқда. Унинг сиғими келажакда 15–17 минг томошабинга етказилиши режалаштирилган.
Бироқ асосий даромад манбаларидан бири стадионнинг ўзи эмас, балки Комо бренди ва туризм бўлиши мумкин.
Комо шаҳрига йилига миллионлаб сайёҳлар ташриф буюради. Клуб эса ушбу оқимни ўз аудиториясига айлантирмоқчи.
Масалан, клубнинг «Тҳе Cлуб он тҳе Лаке» номли хусусий аъзолик клуби ҳам мавжуд. Унинг йиллик аъзолик бадали 4 500 еврони ташкил этади.
Клуб шунингдек лицензиялаш бизнесини фаол ривожлантирмоқда.
Голливуд юлдузлари ҳам «Комо»ни танламоқда
«Комо» стадионида сўнгги 18 ой давомида бир қатор машҳур актёрлар кўриниш берди.
Улар орасида Хю Грант, Майкл Фассбендер, Адриен Броди, Кира Найтли, Кейт Бекинсейл, Жефф Голдблум, Бенедикт Камбербетч ва Хю Жекман каби юлдузлар бор.
Клуб президенти Мирван Суварсо эса уларнинг ташрифлари махсус ПР кампанияси эмаслигини таъкидлаган.
Унинг сўзларига кўра, машҳурлар «Комо»га ўз хоҳишлари билан келишмоқда.
Бу эса клубнинг оддий футбол жамоасидан халқаро ҳаёт тарзи брендига айланиш йўлида эканини кўрсатади.
«Футболнинг бош директори» — Фабрегас
«Комо» лойиҳасида Фабрегаснинг ўрни алоҳида.
Клубнинг бошқа машҳур акциядорлари орасида Тери Анри ҳам бор. Рафаел Варан эса клуб директорлар кенгашида фаолият юритади.
Аммо лойиҳанинг асосий футбол юзи — Фабрегас.
Суварсо уни «футболнинг бош директори» деб атайди.
Клуб раҳбариятининг фикрича, Фабрегас нафақат бош мураббий сифатида, балки клубнинг умумий футбол фалсафасини яратишда ҳам муҳим рол ўйнайди.
Комо учун бу фалсафа — ҳужумкор, замонавий ва томошабоп футбол.
Бунинг яна бир сабаби бор: клуб футбол орқали сайёҳларни ҳам жалб қилмоқчи.
Суварсонинг айтишича, у «Комо»ни маълум маънода Диснейнинг бизнес моделига ўхшатади.
«Дисней учун Диснейленд — кўнгилочар бизнеснинг асосий қисми. Биз учун эса футбол клуби ва стадиондаги «матчдай» тажрибаси худди шундай рол ўйнайди»,- дея тушунтирган у.
Халқаро бозорга чиқиш
«Комо» қисқа вақт ичида халқаро аудиторияни ҳам шакллантира бошлади.
Клуб Серия «Б»да ўйнаган пайтидаёқ 122 та мамлакатга чипталар сотган.
Клубнинг электрон савдосида хорижий харидорларнинг улуши ҳам ошмоқда. Маълумотларга кўра, ўтган мавсумда «э-cоммерcе» савдосининг 20 фоизи хориждан келган бўлса, АҚШнинг ўзи жорий мавсумдаги савдоларнинг 12 фоизини ташкил қилган.
Бундан ташқари, клуб Комо шаҳрида ўз дўконлари сонини кўпайтирди.
Бир неча йил аввал шаҳарда клубнинг умуман дўкони бўлмаган бўлса, ҳозир тўртта дўкон ва вилоят бўйлаб 485 та савдо нуқтаси мавжуд.
Бу кичик футбол клубининг тобора йирик халқаро брендга айланаётганидан далолат беради.
1 миллиард евролик баҳо — реал мақсадми?
«Комо» президенти Мирван Суварсо клуб келажакда 1 миллиард евродан юқори қийматга эга бўлиши мумкинлигини айтган.
Бироқ мутахассислар бу мақсадга ҳали анча борлигини таъкидлашмоқда.
«Футбол Бенчмарк» маълумотларига кўра, 2024/25 йилги мавсумда «Комо»нинг даромади тахминан 50 миллион еврони ташкил этган.
Чемпионлар лигасидаги иштирок эса клубга қўшимча ўнлаб миллион евро даромад келтириши мумкин. Натижада жорий мавсумдаги умумий даромад 100 миллион еврога яқинлашиши эҳтимоли бор.
Аммо 1 миллиард евролик баҳога чиқиш учун фақат Чемпионлар лигасининг бир мавсумидаги муваффақият етарли эмас.
Комо Серия «А»да барқарор жамоага айланиши, мунтазам равишда Европа мусобақаларига йўлланма олиши ва юқори ўринлар учун курашиши керак.
Шунингдек, клубнинг трансфер сиёсати ҳам муҳим аҳамият касб этади.
Бугунги кунда «Комо» футболчиларининг умумий бозор қиймати 584,2 миллион еврога баҳоланмоқда. Бир йил аввал эса бу кўрсаткич 288 миллион евро атрофида эди.
Бу жуда катта ўсиш.
«Комо»ни қандай келажак кутмоқда?
«Комо» ҳали 1 миллиард евролик клубга айланган эмас.
Аммо сўнгги бир неча йил ичида амалга оширилган ишлар унинг қанчалик тез ўсганини кўрсатиб турибди.
2019 йилда қиймати 1 миллион еврога ҳам етмаган, Серия «C»да иштирок этаётган ва 800 нафарга яқин мухлис олдида ўйнаётган клуб бугун Серия «А»нинг энг қизиқарли жамоаларидан бирига айланди.
Унинг бошқарувида дунё футболининг таниқли номлари бор. Жамоани эса жаҳон чемпиони Сеск Фабрегас бошқармоқда.
Клубнинг стадиони таъмирланмоқда, академияси ривожлантирилмоқда, мерчандисинг тизими кенгаймоқда, халқаро бозорга чиқиш кучаймоқда ва энг муҳими — Комо кўлининг ноёб бренди футбол билан бирлаштирилмоқда.
Шу сабабли «Комо»нинг 1 миллиард евролик мақсади бугун жуда узоқдек кўринса-да, бу мутлақо имконсиз эмас.
Агар клуб футбол майдонида ҳам, бизнесда ҳам ҳозирги суръатини сақлаб қолса, «Комо»нинг Чемпионлар лигасидаги илк мавсуми унинг Европа футболидаги сўнгги катта чиқиши бўлмаслиги мумкин.
Чиройли футбол, ноёб манзил ва катта амбициялар — «Комо» ҳикояси эндигина бошланаётгандек...
